КИИРИИ ТЫЛ
Күндү ааҕааччы, эн саха омук тылынан уус-уран айымньытын хомуурунньугун арыйдыҥ. Кинигэҕэ норуоппут үйэлэргэ муспут барҕа баайа – фольклора тус-туспа жанрынан наарданан киллэриллибит. Хас биирдии жанр тус-туспа аналлаах, үөрэтэр-уһуйар суолталаах.
Таабырын оҕо аймах өйө-санаата сайдарыгар, тыла-өһө тобулларыгар, төрөөбүт тылынан саҥарарыгар олук уурар олус туһалаах жанр. Ордук кыра саастаах оҕо сөбүлээн истэр, таайа сатыыр. Маныаха төрөппүт эбэтэр иитээччи оруола улахан: кини таабырыны оҕо сааһыгар сөптөөх гына талан, кырачаан дьону төрөөбүт тылын эйгэтигэр киллэрэргэ дьулуһуохтаах.
Омук сүүһүнэн сылларга чочуйбут, сытыылаабыт ох тыла – өс хоһооно. Бу жанр киһи саҥатын байытар, мындыр өйдөөх, тобуллаҕас толкуйдаах буоларга үөрэтэр. Өс хоһооно киэҥ өйдөбүлү, олох араас түгэнин аҕыйах тылынан чаҕылхайдык этэн кэбиһэр.
Саха омук остуоруйатын уратыта диэн сороҕор ис хоһоонунан өс номоҕор чугаһыыр буолуон сөп, атын омук остуоруйатыттан киирии сабыдыал эмиэ баар. Остуоруйа курдук умсулҕаннаах, абылаҥнаах жанры оҕону, ыччаты иитиигэ, үөрэтиигэ, сайыннарыыга дьиэ кэргэҥҥэ, уһуйааҥҥа, оскуолаҕа киэҥник туһанаргытыгар сүбэлиибин.
Чабырҕах – биһиги омукпут биир ураты тылынан уус-уран айымньыта. Билиҥҥи саха киһитэ ылбычча өйдөөбөт тыла-өһө быдан былыргыттан ситимнээх уонна дириҥ силистээх. Манна саха мындыр өйө, ис санаата, былыргы тыл уустук уратыта элбэх бэлиэ быыһыгар саталлаахтык кистэммит, кэнэҕэһин ол кистэлэҥи кэнчээри ыччат арыйыаҕа, өбүгэтин ситимин тутуоҕа. Кэлиҥҥи кэмҥэ ыччат аныгы, ол эбэтэр өйдөнүмтүө тыллаах-өстөөх, хоһооннуҥу киэптээх чабырҕаҕы сэргиир уонна толорор буолан эрэрин бэлиэтиибин.
Саха киһитэ алгыһы үйэлээх үгэһин, сиэрин-туомун кытта ситимнээн өйдүүр. Кини алгыһы ыһыахха Үрдүк Айыыларга, иччилэргэ, аллараа дойду ааттаахтарыгар сүгүрүйэригэр, олох-дьаһах үгэстэригэр, ол иһигэр ойуун кыырыытыгар эмиэ, туттар. Жанр сүрүн анала дьон-сэргэ сырдыкка, кэрэҕэ, ырааска дьулуһарыгар туһулуура буолар. Маны таһынан саха омук үйэлэргэ муспут билиитин, үөрэҕин уонна үөрүйэҕин көлүөнэттэн көлүөнэҕэ тиэрдиигэ сүдү суолталаах.
Ханнык баҕарар омук олоҕун-дьаһаҕын, билбит-көрбүт кистэлэҥ билиитин уус-уран тылынан кэлэр көлүөнэҕэ тиэрдэргэ дьулуһара. Ол норуокка кэпсээн, сэһэн, үһүйээн, онтон номох буолан үйэттэн үйэҕэ салҕанан бара турара. Хомуурунньукка киирбит үһүйээн, номох холобурдарын ааҕыахха, үөрэтиэххэ, чинчийэр үлэҕэ туттуохха сөп.
Кинигэ ааҕааччы киэҥ араҥатыгар туһуламмыт, онон ким баҕарар ааҕарыгар судургу, өйдөнүмтүө буоллун диэн сорох эргэрбит тыллар, этии тутуллара эрэдээксийэлэнэн бэриллибиттэр. Түмүктээн эттэххэ, оҕо-ыччат дьоҥҥо, төрөппүккэ, иитээччигэ, учууталга, чинчийээччигэ, фольклору сэргээччигэ олус туһалаах хомуурунньук бэлэмнэммит.
Айылҕа
Аан дойду атыыра кистиир үhү, улуу дойду oҕyha мөҥүрүүр үhү. (Этиҥ)
Айаҕын аттаҕына уот күндээрэр, тииһин хабырыннаҕына – таас хайалар дэлбэритэ бараллар үһү. (Этиҥ, чаҕылҕан)
Айыы уола көмүс курунан далбаатыыр үhү. (Чаҕылҕан)
Ардах кэнниттэн алаарар баар үһү. (Кустук)
Атаҕа суох да сүүрэр. (Өрүс устара)
Байҕал балыга оонньообут үһү. (Дьүкээбил)
Байҕалга сэттэ манньыат тимирэн сытар үhү. (Үргэл)
Балаҕан үрдүгэр кэлтэгэй хамыйах сытар үhү. (Ый)
Балаҕан үрдэ барчанан сабыллыбыт. (Сулустаах халлаан)
Бары кинини таптыыллар, оттон кини диэки көрдөхтөрүнэ, сирэйдэрин мырдыччы тутталлар үһү. (Күн)
Кинитэ суох дьон өлүөх этэ. (Уу)
Көмүс чаһы утуйдаҕына, алтан чаһы барар үһү. (Күн уонна ый)
Күн анныгар күлүгэ да көстүбэккэ күүһүргүүр баар үhү. (Тыал)
Күн кыыһын күөх солко былаата көҕөрөр үhү. (Халлаан сырдыыра)
Кыната суох да көтөр. (Былыт)
Муора ортотугар көмүс кытах уста сылдьар. (Күн)
Сайын саҕынньах кэтэр, кыһын устан кэбиһэр баар үhү. (Тыа)
Сүгэтэ суох муосталаммыт баар үһү. (Муус)
Таҥаһын биир сылга түөртэ уларыттар баар үһү. (Сир)
Туохтан да тутааҕа суох ыйанан турар баар үһү. (Ый)
Тыа устун иһэн лабааны таарыйбат, муора устун иһэн долгуну хамсаппат. (Күн сардаҥата)
Тыаһа суох саба барыйан кэлэр баар үhү. (Түүн)
Хараҥаны сырдатар баар үһү. (Ый)
Улаҕата-уһуна биллибэт улуу муора баар үһү. (Халлаан)
Улуу куйаар кыыһа солко курдаах үһү. (Кустук)
Үөскээбитин өрүү өйдөөбөт, сыттым диэн сынньаммат, утуйдум диэн уута хаммат Сүҥ Хаантан төрүттээх түүн бараан Ийэ хотун баар үhү. (Сир)
Үтүө киһи сылга биирдэ киэргэнэр үһү. (Тыа)
Ыраахтааҕы кыыһа солко былааты быһыта тардан быраҕаттаабытын бар дьон барыта туһанар үһү. (От-мас)
Эргэл-дьэргэл эккирии турарын ким да булан-тутан ылбат үhү. (Дьэргэлгэн)
Киһи, эт-сиин
Аан дойдуга саамай күүстээх кимий? (Киһи)
Аттаммат даҕаны, оҕустаммат даҕаны, кыната да суох, aтaҕa да суох – ханна да тиийэр баар үhү. (Киһи санаата)
Атырдьах үрдүгэр тымтай, тымтай үрдүгэр мээчик, мээчик үрдүгэр ойуур. (Киһи атаҕа, баһа, көхсө, баттаҕа)
Икки маҥан атыыр өлөрсөн эрэллэрин кугас биэ кэлэн быыһыыр үhү. (Тиис икки, тыл икки)
Икки саарба атахтаһан сыталлар үһү. (Хаас)
Икки хайа икки ардыгар саһыл мөхсөр үһү. (Тыл)
Икки чыычаах көтөөрү өндөҥнөһөллөр да, хайалара да көппөт үһү. (Кулгаах)
Ини-бии бииргэ төрөөн баран бэйэ-бэйэлэрин көрсүбэттэр үһү. (Киһи харахтара, кулгаахтара)
Күн сиригэр туохтан да күндү туох баарый? (Ийэ)
Кыһыннары үүнэр мастаах тумул баар үһү. (Төбө)
Кэккэлэһэ иһэр да, суола суох. (Күлүк)
Луук мас иһэ тоҥмот үhү. (Киһи силиитэ)
Муус түннүгү сүкпүт оҕолор ханна баҕарар сырсаллар. (Тарбахтар, тыҥырахтар)
Отут киһи олорпот бадьыр көмүһэ баар үhү. (Кыра оҕо)
Сааһар биирдэ кэппитэ алдьаммат таҥас баар үһү. (Тирии)
Сарсыарда олорор, күнүс сүүрэр, киэһэ тайахтанар. (Оҕо, улахан киһи, оҕонньор)
Сиэмэтэ да суох үүнэр. (Баттах)
Сырсаллар, сырсаллар – хайалара да куоппат үһү. (Атахтар)
Туппат гынан баран тардыһар баар үhү. (Киһи кэлэҕэйэ)
Түргэнтэн түргэн баар үһү. (Санаа)
Түүлээх хааһах иһигэр хостоотор да бараммат мал баар үһү. (Өй)
Уокка кэбистэххэ – умайбат, ууга кэбистэххэ – тимирбэт, быһаҕынан кыһыйдахха – арахпат баар үhү. (Киһи аата)
Уон оҕо биир көлүйэни ураҕастыыр үһү. (Кыламан)
Xамсыыр харамай
Aҕыc атахтаах араллаан бухатыыр баар үһү. (Оoҕyй oҕyc)
Албын оҕонньор арбаҕаһа аатырбыт үһү. (Саһыл)
Алдьархай уола хааннаах бэргэһэлээх үһү. (Тоҥсоҕой)
Быыкайкаан сүөһүчээн сүүс көмүс манньыаты сүгэ сылдьар үһү. (Собо)
Икки ураа лаҥкыр муостаахпын да, орто дойду oҕyһa буолбатахпын, aҕыc адаар атахтаахпын да, аан дойду атыыра буолбатахпын, көхсүбэр өрбөхтөөхпүн да, улуус умнаһыта буолбатахпын. (Таракаан)
Ким бэйэтин саҕа сибиниэһи соһоруй? (Кымырдаҕас)
Ким иккитэ төрүүрүй? (Көтөр кынаттаах)
Ким кыһын ойуурга аччык кэрийэ сылдьарый? (Бөрө)
Көппөх тэллэхтээх баар үһү. (Баҕа)
Куорсуна суох да, муҥура суох суруйар баар үһү. (Мас үөнэ)
Куттанара эрэ куоска, мананара эрэ мааска, соһуйара эрэ сохсо, чачайара эрэ чааркаан. (Кутуйах)
Кытай кыргыттарын кыптыыйдарын тыаһа кыһырҕаан иһиллэр. (Аһыҥалар)
Кыыс оҕо сонун тэллэҕэр бэчээттээх үһү. (Кырынаас)
Кэллэрбин эрэ кэпсиэм, төннөрбөр төрүт саҥарыам суоҕа диир баар үһү. (Кэҕэ)
Наахара оҕонньор алтан харахтаах үһү. (Улар)
Ньаассын лааппылаах, тойоннуур торуоскалаах уордаах ыраахтааҕы баар үһү. (Тигээйи)
Ойуурга ойуулаах сонноох оҕолор бааллар үһү. (Моҕотой)
Орто дойдуга кэлэн баран, саҥата суох төннөр баар үһү. (Лыах)
Сир анныгар итии болгуо сытар үһү. (Эһэ)
Соҕуруу дойдуттан кырбас эт кыырайан кэлэр үһү. (Кус)
Сүгэ-балта бастаах килбэҥ-халбаҥ баар үһү. (Тэмэлдьигэн)
Сытыы тумустаах өрүөл кыыл күнү-ыйы бүөлүү көтөр үһү. (Кумаар)
Тииттэн тирэхтээх тиҥсирики сүүрүк баар үһү. (Тииҥ)
Тэнтик-мунтук хаамабын, тэлиэс-былаас дайбыыбын да, мин кэллэхпинэ, дьон бары үөрэ-көтө көрсөллөр, мин кэлбиппин кэпсэтэллэр. (Тураах)
Халлааҥҥа тиийэр тумустаах, икки күкүр таас кынаттаах барылыыр бар өксөкү кыыл, илин диэкиттэн кэлэн, тумулга иҥэн хаалар үhү. (Бырдах)
Ырыалаах-тойуктаах Ырыа Ыгдаанай баар үһү. (Сахсырҕа)
Элээрбэ эрэхсин эккэ иҥсэлээх үһү. (Мохсоҕол)
Туттар сэп-сэбиргэл
Аҕыс уон арыалдьыттаах, тоҕус уон доҕуһуолдьуттаах, сэттэ уон сирдьиттээх ытык ыадалыма эмээхсин баар үһү: урууга кэтэр оһуордаах сонноох, ыһыахха кэтэр ыллыктаах сонноох. (Муҥха)
Аҕыс тиистээх адаар мас баар үһү. (Кыраабыл)
Биир биэ сэттэ кулуннааҕыттан, кистээтэҕин аайы, биирдии кулуна баран иһэллэр үһү. (Ох саа, оноҕос)
Далай иһигэр даркы уоруйах баар үһү. (Туу)
Дуга курдук токуркайбын, сайын ходуһаҕа дьаарбайабын, кыһын көхөҕө ыйанабын диир баар үһү. (Хотуур)
Ийэтэ иҥэрсийэ хаалбыт, оҕото ойон хаалбыт. (Саа эстэрэ)
Икки сыгынньах оҕо ытаһа-ытаһа сырсар үһү. (Хайыһар)
Икки төгүрүктээх, биир тоһоҕолоох баар үһү. (Кыптыый)
Икки тутардаах, икки уһуктаах, ортотугар тоһоҕолоох баар үһү. (Саптаах иннэ)
Ким бэйэтин иһигэр таҥастааҕый? (Чүмэчи)
Көҕөччөр ат сүүрбүт да, суолун хаалларбатах. (Тыы)
Кулуна бара турбут, ийэтэ иҥэрсийэ хаалбыт үһү. (Буулдьа)
Мөҥүрүү-мөҥүрүү уокка киирэр oҕyc баар үһү. (Күөт)
Оҕонньор уотунан, салгынынан аһылыктанар үһү. (Саа)
Oттооҕop эрэ улахан буолан баран, oҕycтaaҕаp бөҕө баар үһү. (Өтүү)
Сири аннынан нэлэмэн уоруйах сылдьар үһү. (Илим)
Суолга киирбэт Суодьаах баар үһү. (Киһи тайаҕа)
Сытан эрэ күүстээх баар үһү. (Харчы)
Сэттэ харахтаах маҥан таба баар үhү. (Сиэркилэ)
Уон киһи бэргэһэтэ биир үһү. (Сүүтүк)
Халлаантан хара суор хаһыытаабытынан хап гына түспүтүгэр, ымыйалаах кымыс быччас гына түспүт. (Анньыы, ойбон)
Хара ынах хаптаһыны хайа салаабыт үһү. (Эрбии)
Дьиэ-уот, тиэргэн
Ат анала тугуй? (Сэргэ)
Биир байтаһын биэ иһигэр алтан дьааһык баар үhү, ол дьааһык иһигэр Аллан чакыыра баар үhү, ол чакыыр иһигэр ooҕyй oҕyc ситимэ баар үhү. (Оhox, ohox иһэ, чох, күл)
Ийэлэрин толору аһаттахха – кыргыттара балаҕан үрдүгэр тахсаллар, уолаттара халлааҥҥа көтөллөр. (Ийэ – оһох, кыргыттара— кыым, уолаттара – буруо)
Иннинэн-кэннинэн тэбиэлэнэр эмньик кулун баар үһү. (Аан)
Кэтит-кэтит Кэтириинэ, суон-суон Суоппуйа, уһун-уһун Огдооччуйа баар үhү. (Аан, ohox, ohox буруота)
Моҕол дьахтар үс курдаах үhү. (Уpaha)
Супту аһыыр да, хаһан даҕаны тот буолбат. (Оһох)
Таһырдьа маныыһыт, аара ырыаһыт, иһирдьэ күндүһүт баар үhү. (Сэргэ, xaлҕан, остуол)
Түөрт оҕо биир бэргэһэлээх үһү. (Остуол)
Улуу кыыл бүөрүнэн хайаҕастаах (баастаах) үһү. (Түннүк)
Хотун дьахтар тус илин диэки көрөн, нэлэйэн олорон, аһын тараана олорор үhү. (Оhox)
Ытык атыыр ааҥнаабыт суола сүппэт үһү. (Дьиэ онно, өтөх)
Эмээхсин сарсыарда аайы дьиэҕэ эккириир. (Миинньик)
